వేమన భావజాలం
175 తాత్విక
మనసు బూని గెల్చి మనసులో సుఖీయించి
కడకు మోక్ష పదము గనును వాడు;
చెట్టు బెట్ట ఫలము చేకూరకుండునా? వి.
తాత్పర్యం :
మనసును అదుపులో పెట్టుకొని అంతరంగ శాంతిని పొందినవాడు చివరికి మోక్షాన్ని పొందుతాడు. చెట్టును నాటి సంరక్షిస్తే అది తప్పకుండా ఫలమిచ్చినట్లే, సాధనతో మనస్సును జయించినవారికి ఆధ్యాత్మిక ఫలితం లభిస్తుంది.
176 ప్రేరణ
మాటలాడవచ్చు మనసునిల్పగ రాదు;
తెలుప వచ్చు దన్ను తెలియ రాదు;
దురియుబట్టవచ్చుశూరుడుగారాదు.వి.
తాత్పర్యం :
మాటలు చెప్పడం సులభం కానీ మనస్సును నియంత్రించడం చాలా కష్టం. ఇతరులకు జ్ఞానం బోధించడం సాధ్యమే కానీ తాను ఆ జ్ఞానాన్ని పూర్తిగా గ్రహించి ఆచరించడం అంత సులభం కాదు. అలాగే ఆయుధం పట్టినంత మాత్రాన ఎవ్వరూ వీరులు కాలేరు. నిజమైన గొప్పతనం ఆత్మనిగ్రహంలోనే ఉందని వేమన చెబుతున్నాడు.
177
చూపు వెలయ జేసి సూక్ష్మంపు వత్తిచే
చిత్తమ నెడు దివ్వె చెన్ను పరచి,
పాపమనెడు తిమిరమే పారబాపని
పాపజాతి గురుడు పశువు వేమా.X
తాత్పర్యం :
జ్ఞానమనే వెలుగును ప్రసరింపజేసి, సూక్ష్మమైన వివేకంతో మనస్సును ప్రకాశింపజేయాలి. అలా చేసి పాపమనే అజ్ఞాన చీకటిని తొలగించలేని గురువు నిజమైన గురువు కాడు; అతడు పశువుతో సమానమని వేమన విమర్శిస్తున్నాడు.
178 తాత్విక
గురువు చిల్లగింజ; కుంభమీ దేహంబు;
ఆత్మ కలుష పంక మడుగు బట్ట,
తెలసి విరిచెనేని దివ్యామృతము తేరు వి.
తాత్పర్యం :
చిల్లగింజ నీటిలోని మలినాన్ని కిందకు దింపి నీటిని నిర్మలంగా చేసినట్లే, గురువు మనిషి ఆత్మలోని అజ్ఞానం మరియు మలినాలను తొలగిస్తాడు. అప్పుడు ఆత్మశుద్ధి కలిగి దివ్యజ్ఞానం పొందవచ్చు.
భావం
ఈ పద్యాలలో వేమన మనస్సు నియంత్రణ, ఆత్మజ్ఞానం, సద్గురువు మహిమ మరియు ఆచరణ ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తున్నాడు. మాటలకన్నా ఆత్మనిగ్రహమే గొప్పదని, గురువు శిష్యుని అజ్ఞానాన్ని తొలగించి జ్ఞానమార్గంలో నడిపించాల్సిన అవసరాన్ని బోధిస్తున్నాడు.
